زمان گردی : شهری که زیر خاک فراموش شد؛ دقیانوس، گنج ۷هزارساله کرمان
در جنوب استان کرمان، بقایای شهری باستانی آرام گرفته که بسیاری آن را یکی از رازآلودترین تمدنهای ایران میدانند. شهر دقیانوس، محوطهای با قدمتی حدود ۵ تا ۷ هزار سال، نهتنها گنجینهای از آثار ناشناخته است، بلکه امروز با خطر فرسایش، بیتوجهی و قاچاق عتیقه روبهروست.
نام «دقیانوس» برای بسیاری یادآور افسانههاست، اما در جنوب کرمان، این نام بر یکی از واقعیترین و کهنترین محوطههای باستانی ایران نشسته است. شهری تاریخی در محدوده تمدن جیرفت که قدمت آن به هزاران سال پیش بازمیگردد و هنوز همه رازهایش گشوده نشدهاند. دقیانوس نه یک تپه ساده، بلکه مجموعهای از نشانههای تمدنی پیشرفته است که از معماری، مذهب، نوشتار و سازمان اجتماعی حکایت دارد.
کاوشهای انجامشده در این منطقه نشان میدهد که دقیانوس در بازهای میان ۵ تا ۷ هزار سال پیش شکل گرفته است؛ یعنی همدوره با نخستین تمدنهای شناختهشده جهان. برخی پژوهشگران حتی معتقدند نشانههایی از خط و نوشتار در این منطقه یافت شده که میتواند قدمتی همسنگ یا فراتر از تمدن سومر داشته باشد. همین ادعاها، دقیانوس را به یکی از بحثبرانگیزترین محوطههای باستانی ایران تبدیل کرده است.
از شاخصترین بخشهای این شهر باستانی، مسجد جامع دقیانوس است؛ بنایی با وسعتی حدود ۶ هزار متر مربع که به دوران اولیه اسلامی تعلق دارد. وجود چنین مسجدی در دل یک محوطه بسیار کهن، نشان میدهد که این منطقه در دورههای مختلف تاریخی همچنان زنده و مورد استفاده بوده است. محراب این مسجد با گچبریهای ظریف و هنرمندانه کشف شده؛ تزئیناتی که از پیشرفت معماری و جایگاه مذهبی مهم این شهر حکایت دارند.
یافتههای باستانشناسی دقیانوس تنها به معماری محدود نمیشود. لوحهای گلی، اشیای آیینی، ابزارهای سنگی و نشانههایی از نظام اجتماعی منسجم، این شهر را به «صندوقچه اسرار» تمدن جنوب شرق ایران تبدیل کردهاند. بخشی از این آثار امروزه در موزه باستانشناسی جیرفت نگهداری میشود، اما حجم زیادی از محوطه هنوز بهطور کامل کاوش نشده است.
با این حال، دقیقاً همین ناشناختهبودن، به تهدیدی جدی بدل شده است. فرسایش طبیعی ناشی از باد و باران، هر سال بخشهایی از این محوطه را تخریب میکند. از سوی دیگر، کمبود بودجه برای مرمت و حفاظت، دست باستانشناسان را بسته نگه داشته است. در این میان، قاچاقچیان عتیقه یکی از بزرگترین خطرات برای دقیانوس محسوب میشوند؛ گزارشهای متعددی از تلاش برای خروج غیرقانونی اشیای ارزشمند از این منطقه وجود دارد.
شهر دقیانوس امروز در دوگانهای خطرناک گرفتار شده است: از یک سو، ظرفیت تبدیلشدن به یکی از مهمترین قطبهای گردشگری و پژوهشی ایران را دارد و از سوی دیگر، در سکوت و کمتوجهی، آرامآرام فرسوده میشود. حفظ این شهر، فقط نجات چند دیوار و شیء تاریخی نیست؛ بلکه پاسداری از بخشی از هویت کهن ایران است که هنوز حرفهای ناگفته زیادی برای گفتن دارد.