زمان گردی : نماد فروهر در تخت جمشید؛ هر بخش این نقش بالدار چه میگوید؟
نماد فروهر که بر فراز کاخهای هخامنشی در تخت جمشید دیده میشود، فقط یک نقش تزئینی نیست؛ هر خط، پر و حلقهاش حامل پیامی دقیق درباره اخلاق، خرد و شیوه درست زیستن است. اگر اجزای این پیکر بالدار را بشناسیم، متوجه میشویم نیاکان ما چگونه جهانبینی خود را در قالب یک تصویر خلاصه کردهاند.
وقتی به سنگنگارههای تخت جمشید نگاه میکنیم، یکی از آشناترین نقشها، پیکر بالدار پیرمردی است که بالای سر پادشاه دیده میشود؛ نمادی که امروز آن را «فروهر» مینامیم. این تصویر در نگاه اول ساده به نظر میرسد، اما اجزای آن چنان با دقت طراحی شده که میتوان آن را یک «کتاب اخلاقی فشرده» دانست.
نخستین بخش، سر انسان است؛ چهرهای سالخورده با ریش آراسته. این سر، نماد انسانِ خردمند است؛ یعنی موجودی که از میان همه آفریدگان، بیشترین توانایی اندیشیدن و انتخاب را دارد. جهت نگاه او رو به جلو و آینده است؛ پیامی روشن که انسان باید همواره به سوی پیشرفت، نور و راستی حرکت کند، نه در گذشته و تاریکی بماند.
در دست راست این پیکر، دستی رو به بالا دیده میشود. این دست، نشانه ستایش و سپاس پروردگار و در عین حال نماد بلنداندیشی است؛ یعنی انسان برای رشد، باید نگاهش را از سطح خواستههای کوچک روزمره فراتر ببرد و به ارزشهای والاتر تکیه کند. دست دیگر، حلقهای را نگه داشته است؛ حلقهای که نشانه پیمان و وفاداری است. این حلقه یادآور مسئولیت انسان در برابر سخن و رفتارش است؛ تعهدی که هم نسبت به خدا و هم نسبت به دیگران دارد. بسیاری این حلقه را ریشه نمادین حلقه ازدواج و عهد و پیمان میان انسانها میدانند.
در میانهی پیکر، یک دایره قرار دارد؛ بدنه اصلی که بالها و دم از آن بیرون آمدهاند. این دایره نماد چرخه زندگی و بازگشت اعمال به خود انسان است. پیام آن ساده است: هر خوبی و بدی که از ما صادر شود، دیر یا زود در همین چرخه به خودمان برمیگردد؛ بنابراین باید در انتخاب رفتار و گفتارمان هوشیار باشیم.
از دو سوی دایره، بالهای گسترده دیده میشود که هر کدام به سه بخش تقسیم شدهاند. این سه بخش، سه اصل بنیادین فرهنگ زرتشتی را به یاد میآورند:
پندار نیک، گفتار نیک و کردار نیک. بالها رو به بالا و در حال صعود هستند؛ یعنی اگر اندیشه، سخن و عمل انسان نیک باشد، او را به سوی تعالی و رشد معنوی بالا میکشند. درست در نقطه مقابل این بالها، در بخش پایینی نماد، دم یا دنبالهای سهقسمتی دیده میشود که رو به پایین است. این سهگانه، نماد پندار بد، گفتار بد و کردار بد است؛ چیزهایی که باید زیر پا گذاشته شوند و انسان آنها را پشت سر بگذارد.
در دو سوی دایره میانی، دو رشته آویز یا شاخه دیده میشود. رشته رو به جلو نماد نیروهای نیک و انتخاب درست است و رشته رو به عقب، نماد بدی و انحراف. جهتگیری این دو رشته، به انسان یادآوری میکند که در هر لحظه میان خیر و شر، راهی برای انتخاب دارد؛ باید خوبی را پیش روی خود بگذارد و بدی را پشت سر.
نکته ظریف دیگر، فلش حرکتی نماد است؛ تمام ساختار پیکر به سمت جلو کشیده شده، در حالی که دنباله آن به عقب برمیگردد. این ترکیب پیام میدهد که برای حرکت رو به جلو، باید خوی بد را پشت سر گذاشت و بهجای آن، صفات نیک را در پیش رو قرار داد.
به این ترتیب، نماد فروهر در تخت جمشید فقط یادگار شکوه هخامنشی نیست؛ یک «نقشه راه اخلاقی» است که انسان را به خرد، مسئولیتپذیری، انتخاب آگاهانه و پایبندی به گفتار نیک، پندار نیک و کردار نیک فرامیخواند.